Những người lưu giữ giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ mai sau

Gìn giữ những nghi thức độc đáo

Nằm bên bờ sông Hồng, đình Chèm từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa của vùng đất phía Tây Thủ đô. Mỗi mùa lễ hội, nơi đây lại thu hút đông đảo người dân và du khách đến tham quan, trải nghiệm các nghi thức truyền thống gắn với việc thờ Đức Thánh Lý Ông Trọng - vị tướng huyền thoại thời An Dương Vương.

Để có được một mùa lễ hội trang nghiêm và giàu bản sắc như hôm nay là công sức của nhiều người, đặc biệt là các nghệ nhân cao tuổi - những người đã dành gần như cả cuộc đời để gìn giữ các phong tục cổ truyền của làng Chèm.

 Những ngày cận lễ hội, trong cái nóng đến ngột ngạt của mùa hè, đều như vắt chanh, tối nào các nghệ nhân cũng tận tình hướng dẫn các nghi thức cho lớp trẻ, từ cách đi đứng, dâng hương, đánh trống cho đến thứ tự thực hiện nghi thức theo đúng lệ xưa.

 Thực tế, nhiều nghệ nhân đã gắn bó với lễ hội đình Chèm từ khi còn rất nhỏ. Họ lớn lên trong tiếng trống hội, theo chân cha ông học cách tế lễ và dần trở thành người truyền dạy cho thế hệ sau.

Ngoài việc truyền dạy nghi thức, nhiều nghệ nhân còn cố gắng kể cho thế hệ trẻ nghe những câu chuyện lịch sử gắn với đình Chèm và ý nghĩa của từng phong tục trong lễ hội. Bởi họ lo lắng các nghi thức truyền thống sẽ mai một khi thế hệ cao tuổi ngày càng ít đi trong khi nhiều bài tế, cách đánh trống hay trình tự nghi lễ chỉ được truyền miệng qua nhiều đời. Nếu không có người kế tục, nhiều giá trị văn hóa rất có thể sẽ biến mất theo thời gian.

"Với chúng tôi, Lễ hội truyền thống đình Chèm là linh hồn của cả cộng đồng làng Chèm. Những tiếng trống rộn rã, những đoàn rước nghiêm trang đều chứa đựng niềm tự hào về cội nguồn và bản sắc dân tộc. Và việc bảo tồn lễ hội không đơn giản là duy trì một hoạt động văn hóa mà còn là trách nhiệm giữ gìn ký ức cộng đồng, trao truyền cho thế hệ sau bản sắc văn hóa tiêu biểu của lễ hội đình Chèm", ông Lý Anh Quang, thành viên Ban Quản lý di tích quốc gia đặc biệt đình Chèm chia sẻ.

Để lễ hội "sống" giữa thời hiện đại

Bất kỳ lễ hội nào cũng có hai phần: phần lễ và phần hội. Vì vậy, ngoài các nghệ nhân truyền dạy các nghi thức quan trọng còn có nhiều người làm công việc âm thầm khác như: chuẩn bị lễ vật dâng cúng, tổ chức các trò chơi dân gian hay truyền thông về lễ hội.

Ông Lê Văn Vinh, thành viên Ban Tổ chức lễ hội cho biết, hằng năm Lễ hội truyền thống đình Chèm diễn ra từ ngày 14-16/5 Âm lịch nhưng các hoạt động phần hội thường bắt đầu từ mùng 8-10 hoặc 12/5. Đây là lễ hội nhằm khao quân sĩ chiến thắng trở về đồng thời tri ân các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh và lễ vật hoàn toàn là đồ chay nên hội thi nấu chè kho để dâng cúng sẽ diễn ra đầu tiên. Thông thường sẽ có 9 đội thi đến từ 3 làng: Làng Chèm (7 đội từ 7 tổ dân phố), làng Hoàng Xá (1 đội) và làng Hoàng Liên (1 đội). Ban tổ chức sẽ chuẩn bị nồi đồng và "tay đánh" đồng thời cấp cho mỗi đội 5kg đỗ xanh hạt đều, sạch vỏ, không dập nát, khoảng 3kg đường, dầu chuối để thực hiện phần thi.

Ông Lê Văn Vinh cũng cho biết thêm, với tiêu chí một sản phẩm chè kho đạt yêu cầu phải hội tụ đủ các yếu tố: độ ẩm là chè thành phẩm phải không được quá ướt cũng không được quá khô; độ mịn, yếu tố then chốt, thể hiện đúng tính chất của chè kho truyền thống; và có hương vị thơm và dẻo; Ban Tổ chức phải toàn tâm, toàn ý, khách quan trong việc chấm thi nhằm đảm bảo sự công bằng, tránh gây ra những thắc mắc hay cảm giác không hài lòng cho các đội thi.

Một trong những hoạt động thu hút đông đảo người dân tham gia và trải nghiệm là hội thi bơi truyền thống và bắt vịt nước (hay còn gọi là bơi bắt vịt). Ông Lê Văn Vinh cho biết, với hội thi bơi truyền thống, Ban tổ chức sẽ chuẩn bị trước cả tháng với quy trình gồm: Tát cạn nước ao đình, phơi khô, rắc vôi bột khử khuẩn, bơm nước mới để đảm bảo vệ sinh.

 "Sau đó, chúng tôi sẽ xác định khu vực chơi bắt vịt nước và giới hạn bằng phao hoặc dây; chuẩn bị phao cứu sinh, sào cứu hộ, dây cứu hộ; kiểm tra độ chắc chắn của bờ ao, cầu xuống nước; cắm biển cảnh báo khu vực nước sâu, khu vực nguy hiểm; làm lối lên xuống ao sao cho thuận tiện; xây dựng phương án xử lý các tình huống phát sinh…", ông Lê Văn Vinh cho biết.

Điều đáng mừng là không chỉ những người cao tuổi, bậc trung niên tích cực tham gia vào công tác này mà ngày càng có nhiều người trẻ muốn chung tay góp sức để duy trì sức sống của lễ hội. Bạn Vũ Hải Yến, sinh viên năm cuối Học viện Ngoại giao là một ví dụ.

Vũ Hải Yến cho biết, một lần tình cờ Yến đọc được bia giới thiệu và ấn tượng với thông tin: Đức Thánh Chèm - Hy Khang Thiên Vương Lý Ông Trọng chính là một trong những nhà ngoại giao đầu tiên của nước ta. Là một sinh viên theo học ngành Ngoại giao, niềm đam mê nghề nghiệp và sự tò mò đã thôi thúc Yến tìm hiểu thêm qua các tư liệu. Những câu chuyện, kiến thức lịch sử thú vị đã khiến Yến xúc động và mong muốn được lan tỏa rộng rãi những giá trị ấy. Sẵn có kinh nghiệm sau quá trình làm truyền thông cho Học viện Ngoại giao, Yến đề xuất được dùng thế mạnh đó để giúp ích cho công tác truyền thông Lễ hội đình Chèm năm 2026 này.

Vũ Hải Yến cũng cho biết về hai nền tảng mà bạn muốn hướng đến là Facebook và TikTok. "Về Facebook, nội dung sẽ tập trung khai thác sâu vào lịch sử lâu đời của ngôi đình, gốc gác của Đức Thánh Chèm, cùng những nét đặc sắc riêng biệt của lễ hội qua các năm để tạo sự tò mò và chiều sâu thông tin. Về TikTok, em dự kiến đẩy mạnh qua các định dạng video ngắn bắt kịp xu hướng của giới trẻ, đồng thời, tận dụng lợi thế kiến trúc cảnh quan đẹp và cổ kính của đình Chèm làm hình ảnh chủ đạo, kết hợp với cách đặt vấn đề khơi gợi sự tò mò. Em nghĩ nền tảng này sẽ giúp các giá trị truyền thống trở nên gần gũi, mềm mại và dễ tiếp thu hơn với thế hệ trẻ", Vũ Hải Yến chia sẻ.

Năm nào cũng vậy, khi mùa lễ hội qua đi, những chiếc trống hội rồi sẽ được xếp lại. Nhưng ký ức về một lễ hội ven sông Hồng giàu bản sắc sẽ còn đọng mãi trong ký ức du khách gần xa. Và các nghệ nhân cao tuổi cùng những người dân địa phương luôn trân trọng và gìn giữ bản sắc văn hóa quê hương mình chính là những người âm thầm đứng sau, góp phần tạo nên và lưu giữ những ký ức đẹp ấy.

Vũ Hoa - Viên chức Trung tâm VH,TT&TT phường