Kiến trúc cổ Đình Chèm (Phường Đông Ngạc - Thành phố Hà Nội) độc đáo, quý hiếm không dễ nơi nào có được

Đình Chèm – di tích Quốc gia đặc biệt tọa lạc tại Làng Chèm nay thuộc phường Đông Ngạc, thành phố Hà Nội – là một trong những công trình tín ngưỡng cổ kính, độc đáo và quý hiếm bậc nhất của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Không chỉ nổi bật bởi chiều sâu lịch sử gắn với huyền tích Đức Thánh Lý Ông Trọng, đình Chèm còn gây ấn tượng mạnh mẽ bởi giá trị kiến trúc cổ mang đậm phong cách mỹ thuật Bắc Bộ, hài hòa giữa yếu tố tâm linh, nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng truyền thống. Trong dòng chảy phát triển của Thủ đô và đất nước, việc bảo tồn và phát huy giá trị của đình Chèm càng trở nên cấp thiết, góp phần khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên vươn mình mạnh mẽ của Việt Nam.

Theo thần tích và truyền thuyết dân gian, đình Chèm thờ Đức Hy Khang Thiên Vương Lý Ông Trọng – một nhân vật lịch sử – huyền thoại tiêu biểu thời kỳ dựng nước. Ngài sinh vào thời Hùng Duệ Vương, là người có tài năng xuất chúng, văn võ song toàn, từng giữ chức Chỉ huy sứ thống lĩnh quân đội. Khi Thục Phán An Dương Vương lập nước Âu Lạc, Lý Ông Trọng đã góp công lớn trong việc chống lại quân xâm lược nhà Tần, đồng thời được cử đi sứ, trở thành biểu tượng sớm của ngoại giao Việt Nam. Không chỉ lập công trong chiến trận, Ngài còn giúp dân trừ thủy quái, phát triển nông nghiệp, mang lại cuộc sống bình yên. Sau khi mất, Ngài được sắc phong Thượng đẳng Phúc Thần, được Nhân dân tôn kính lập đền thờ tại quê hương – làng Chèm xưa.

Khởi đầu từ một ngôi miếu nhỏ, qua nhiều thế kỷ, đình Chèm đã được các triều đại phong kiến quan tâm tu bổ, mở rộng quy mô. Đặc biệt, từ thời nhà Đường, các quan đô hộ như Triệu Xương, Cao Biền đã cho sửa sang, tạc tượng, sơn son thếp vàng, tạo nên diện mạo bề thế. Trải qua các triều Lý, Trần, Lê, Nguyễn, đình Chèm không ngừng được trùng tu, trong đó dấu mốc đáng chú ý là năm 1916 khi toàn bộ ngôi đình được nâng cao 2,4m để chống ngập – một minh chứng cho kỹ thuật xây dựng sáng tạo của người xưa. Lần trùng tu gần nhất vào năm 2021 tiếp tục khẳng định sự quan tâm của chính quyền và cộng đồng đối với di tích quý giá này.

Đi sâu vào kiến trúc, đình Chèm thể hiện rõ sự uy nghi, trang trọng nhưng vẫn gần gũi với không gian làng quê Bắc Bộ. Toàn bộ khu di tích được bố trí trên thế đất "địa linh" ven sông Hồng, vừa thuận lợi về phong thủy vừa tạo nên cảnh quan hài hòa. Hệ thống kiến trúc gồm nhiều hạng mục: nghi môn ngoại với bốn cột đồng trụ bề thế; nghi môn nội (tàu tượng) uy nghi; hai tòa phương đình nhỏ làm nhà bia; hai dãy tả hữu mạc; tòa phương đình trung tâm và khu chính điện gồm tiền tế, đại bái và hậu cung.

Điểm đặc sắc của đình Chèm nằm ở nghệ thuật chạm khắc tinh xảo và bố cục không gian chặt chẽ. Các cấu kiện gỗ như kèo, cột, xà đều được chạm trổ công phu với đề tài rồng, phượng, hoa lá, linh vật, thể hiện trình độ mỹ thuật cao của các nghệ nhân xưa. Đặc biệt, hệ thống tượng thờ bằng gỗ quý, được tạc vào năm 1887, gồm tượng Đức Thánh, Hoàng phi Bạch Tĩnh Cung và sáu người con, là những tác phẩm điêu khắc đạt đến đỉnh cao về thần thái và kỹ thuật. Ngoài ra, đình còn lưu giữ nhiều di vật quý như hoành phi, câu đối, bia đá, sắc phong… góp phần làm phong phú thêm giá trị văn hóa – lịch sử của di tích.

 Không chỉ là công trình kiến trúc, đình Chèm còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng Chính sự kết hợp giữa giá trị vật thể và phi vật thể đã tạo nên sức sống bền bỉ cho di tích qua bao thế hệ.

 Với những giá trị đặc sắc về kiến trúc, nghệ thuật, năm 1990 đình Chèm được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Với những giá trị đặc biệt về văn hóa và lịch sử, ngày 25/12/2017, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2082/QĐ-TTg xếp hạng đình Chèm là Di tích quốc gia đặc biệt.

Để tri ân công đức của đức thánh Hy Khang thiên vương Lý Ông Trọng, hàng năm nhân dân ba làng Chèm (phường Đông Ngạc) – Hoàng, Mạc (phường Thượng Cát) cùng nhau tổ chức ngày giỗ đức thánh Lý Ông Trọng vào ngày 10 tháng Giêng, ngày giỗ đức Hoàn phi Bạch Tịnh Cung vào ngày 02 tháng hai âm lịch và tổ chức Lễ hội truyền thống đình Chèm còn gọi là Pháp hội (tri ân và tưởng niệm những người đã hi sinh vì đất nước) với sự tham gia của nhân dân xã Nguyễn Trãi, tỉnh Hưng Yên và làng La Tinh, xã An Khánh, Thành phố Hà Nội. Lễ hội được tổ chức từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 5 âm lịch với các hoạt động tiêu biểu như rước nước trên sông Hồng, rước văn, lễ mộc dục (tắm tượng), lễ phóng sinh (thả chim câu), các hội thi nấu chè kho, hội thi bơi, cờ người, tổ tôm điếm, giao lưu văn nghệ của Nhân dân 3 làng Chèm – Hoàng – Mạc… luôn để lại ấn tượng sâu sắc cho nhân dân và du khách thập phương. Với những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, năm 2016 lễ hội truyền thống đình Chèm đã được nhà nước công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Trong kỷ nguyên mới – kỷ nguyên hội nhập và phát triển, đình Chèm không chỉ là di sản cần bảo tồn mà còn là nguồn lực văn hóa quan trọng cần được phát huy. Việc bảo tồn cần gắn với khoa học công nghệ, như số hóa tư liệu Hán – Nôm, ứng dụng công nghệ 3D trong phục dựng kiến trúc, hay xây dựng các nền tảng tham quan ảo để quảng bá di tích rộng rãi. Đồng thời, cần đẩy mạnh giáo dục truyền thống, đưa giá trị của đình Chèm vào trường học, hoạt động ngoại khóa, giúp thế hệ trẻ hiểu và tự hào về di sản quê hương.

Bên cạnh đó, phát triển du lịch văn hóa bền vững cũng là hướng đi cần thiết. Đình Chèm có thể trở thành điểm đến hấp dẫn trong hành trình khám phá văn hóa ven sông Hồng, kết nối với các di tích lân cận, tạo thành tuyến du lịch đặc sắc của Hà Nội. Tuy nhiên, việc khai thác cần đi đôi với bảo vệ, tránh thương mại hóa quá mức làm mất đi giá trị nguyên bản.

Cụ Nguyễn Mạnh Thìn: Trưởng Ban Khánh tiết, Phó Ban Quản lý di tích Đình Chèm, người nhiều năm được lãnh đạo địa phương giao nhiệm vụ quản lý di tích – cho biết: "Đình Chèm không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là một công trình kiến trúc cổ đặc biệt hiếm có, kiến trúc nội công ngoại quốc, gồm 5 gian 2 dĩ. Qua nhiều năm gắn bó, tôi nhận thấy từng cấu kiện gỗ, từng nét chạm khắc đều chứa đựng tinh hoa của cha ông để lại. Điều đáng quý là dù trải qua hàng trăm năm, đình vẫn giữ được gần như nguyên vẹn dáng dấp cổ kính, đặc biệt là hệ thống tượng thờ và các di vật quý. Công tác bảo tồn hiện nay không chỉ là giữ gìn vật chất mà còn là gìn giữ nếp sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng. Chúng tôi luôn ý thức rằng mỗi người dân chính là một 'người giữ đình', góp phần bảo vệ và truyền lại giá trị này cho thế hệ mai sau."

Ông Nguyễn Văn Hách: Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND phường, Trưởng Ban Quản lý di tích lịch sử Đình – Đền – Chùa phường Đông Ngạc – chia sẻ: "Trong định hướng phát triển của địa phương, Đình Chèm được xác định là hạt nhân văn hóa quan trọng, vừa bảo tồn di sản vừa gắn với phát triển du lịch bền vững. Chúng tôi đang từng bước đẩy mạnh công tác số hóa tư liệu, nâng cao chất lượng thuyết minh, đồng thời kết nối đình Chèm với các tuyến du lịch văn hóa của Thủ đô. Bên cạnh đó, chính quyền cũng chú trọng huy động sự tham gia của cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, trong việc gìn giữ và phát huy giá trị di tích. Trong kỷ nguyên mới, chúng tôi mong muốn Đình Chèm không chỉ là niềm tự hào của người dân Đông Ngạc mà còn trở thành điểm đến tiêu biểu, góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa Việt Nam ra thế giới."

Có thể khẳng định, đình Chèm là một "bảo tàng sống" về lịch sử, kiến trúc và văn hóa dân tộc. Trong hành trình vươn mình của đất nước, việc gìn giữ và phát huy những giá trị quý báu của di tích không chỉ là trách nhiệm của riêng địa phương mà còn là nhiệm vụ chung của toàn xã hội, nhằm lan tỏa bản sắc Việt Nam đến với bạn bè trong nước và quốc tế.

Đoàn Mạnh Hùng: Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa – Thông tin và Thể thao phường Đông Ngạc